Uproszczona technika uprawy

W nowoczesnej uprawie roli obserwuje się przechodzenie z metod klasycznych do uproszczonych tj. uprawa bezorkowa tzn.; powierzchniowa, zerowa i siew bezpośredni. Powodem tych zmian są względy ekonomiczne i przyrodnicze. Stosowanie uproszczeń w uprawie roli wymaga od rolnika rozsądnego postępowania, które pozwoli ograniczyć ujemne skutki tej uprawy, ale jednocześnie umożliwi wykorzystać jej zalety.

czytaj więcej...

Nasi partnerzy


duro-france
Maisadour

Rodzime gatunki, tryb życia i działania wspierające

Data publikacji: 23-12-2010

Rodzime gatunki, tryb życia i działania wspierające
Dżdżownice – naturalna uprawa roli
Prof. dr Heinz-Christian Fründ, Wydział nauk rolniczych i architektury
krajobrazu, Szkołą Wyższa w Osnabrueck

Ich występowanie uspokaja rolnika – dżdżownice wskazują na żyzną glebę i dobry stan jej uprawy. Są najbardziej widocznym elementem życia w glebie, które składa się w 90% z mikroorganizmów o biomasie do 2 ton na hektar. Dżdżownice mogą mieć udział ilościowy do 10% - zatem 20 dt paszy proteinowej najwyższej jakości. Wartość paszy jest jednak interesująca najbardziej dla kretów, kruków i lisów. My ludzie cenimy dżdżownice za ich wkład w żyzność gleby.

1.Wielość gatunków i najważniejsi przedstawiciele
Różnorodność gatunków dżdżownic jest w porównaniu do innych zwierząt ziemnych raczej niewielka. W kluczu do oznaczania dla Austrii autorstwa Christiana i Zicsi (1999) wykazano 62 gatunki dżdżownic. W Niemczech jest ich około 45 gatunków. W glebach rolniczych można znaleźć około 10 gatunków, w jednym siedlisku często tylko jeden do czterech gatunków. Wielkość ciała dżdżownic sięga od jednego centymetra u najmniejszych gatunków do pół metra u gatunku dżdżownic Lumbricus badensis, występującej tylko w południowym Schwarzwaldzie. Z tropików znane są dżdżownice długie na dwa metry.
Dżdżownice można podzielić na cztery typy ekologiczne ze względu na tryb życia.

U najbardziej znanej dżdżownicy, „rosówki”, Lumbricus terrestris, podziemny tryb życia jest najbardziej widoczny. Lumbricus terrestris zakłada trwały system korytarzy jako swe siedlisko. Korytarz główny jest kopany pionowo aż do zapewnienia sobie wilgotnej głębi. Zależnie od poziomu wód gruntowych korytarz może sięgać do 3 m w głąb. Często korytarz dżdżownicy łączy się w rurami drenażowymi w glebie. W stronę powierzchni ziemi rozgałęzia się on na wiele otworów odprowadzających.
Podczas zakładania korytarza dżdżownica wciska się w podłoże (perystaltyczny proces kopania). Ziemia przy brzegu korytarza w ten sposób zostaje zagęszczona. Według pomiarów Keudela i Schradera (1999) nacisk działający promieniowo może wynosić do 140 hPa (1,4 bar). Jest to mniej niż jedna piąta stwierdzonego u roślin maksymalnego nacisku korzeniowego. Jeżeli gleba jest zbyt gęsta, dżdżownica może dodatkowo – inaczej niż rośliny – wgryźć się w ziemię. Raz wykopany tunel mieszkalny jest długotrwale wykorzystywany przez Lumbricus terrestris. W pewnym lesie w Finlandii zaobserwowano, że te same tunele utrzymywały się nawet powyżej 10 lat (Butt i Nuutinen 2005). Z biegiem czasu na ścianie tunelu z wydzielonego przez skórę śluzu i odchodów powstaje tapeta próchnicowa. Ściana tunelu jest zatem strefą zwiększonego zaopatrywania w substancje odżywcze i aktywności biologicznej w głębi ziemi (drylosfera).
Żywności dżdżownica poszukuje na powierzchni ziemi. Resztki roślin są wciągane do otworu tunelu i w wilgotnym otoczeniu podlegają przyspieszonemu rozkładowi mikrobiologicznemu. Dżdżownica odżywia się nadgniłą i wzbogaconą bakteriami substancją roślinną. Zasadniczo dżdżownica ziemna jest aktywna przez cały rok. Nie ma stadium spoczynku tak jak u poniżej opisanej dżdżownicy zwyczajnej.
Zgodnie ze swym trybem życia Lumbricus terrestris znajduje idealne warunki tam, gdzie jest regularna oferta dobrze rozkładalnych resztek roślinnych, a jej korytarze nie są niszczone. Poza tym gleba nie może być zbyt kwaśna (pH>5). Dzieje się tak na użytkach zielonych, ale także w glebach miejskich. Największą gęstość populacji obserwuje się w glebach gliniastych. W lekkich glebach piaszczystych dżdżownica ziemna występuje tylko pojedynczo. Prawdopodobnie wysiłek poświęcony utrzymaniu korytarzu jest zbyt wysoki w lekkim piasku.
Najczęściej występującym gatunkiem dżdżownicy jest dżdżownica zwyczajna, Aporrectodea calignosa, zwana także dżdżownicą szarą. Aporrectodea calignosa należy do podziemnych dżdżownic, które często występują w 1-3 gatunkach w jednym miejscu.
U glebowych dżdżownic takich jak Aporrectodea calignosa istnieje bliskie powiązanie między aktywnością w drążeniu a przyjmowaniem pokarmu. Są to gatunki ziemiożercze. Oznacza to, że jedzą ziemię i trawią zawartą w niej substancję organiczną – przede wszystkim łatwo rozkładające się elementy i mikroorganizmy. Aporrectodea calignosa przebywa dlatego chętnie w pobliżu korzeni roślin, gdzie kawałeczki korzeni i obumarłe delikatne korzonki wraz z przynależnymi mikroorganizmami wzbogacają glebę. Również tam jednak koncentracja pożywienia w glebie jest względnie niska, tak więc dżdżownica musi przepuścić przez swój układ trawienny dużą ilość substancji. Aporrectodea calignosa nie zakłada trwałego systemu korytarzy, ale przedziera się przez okruchy gleby, przeważnie na głębokości 0-15 cm. Przy tym produkowane są duże ilości kału, które ponownie zapełniają korytarze. Urobek dżdżownicy jest odkładany także na powierzchni i swą groniastą strukturą wskazuje na aktywność dżdżownicy w glebie.
Nacisk boczny wywierany przy kopaniu może być nawet dwukrotnie większy niż u Lumbricus terrestris (Keudel i Schrader 1999). W próbach laboratoryjnych zbadano, iż dżdżownica o wadze 1 g kopie dziennie korytarz o długości około pól metra i wydziela około 4 g strawionej ziemi (Martin 1982). W przypadku populacji 100 zwierząt lub 60 g biomasy na m2 byłby to 30-metrowy odcinek korytarzy wykopanych przez dżdżownice, przy dobrym dniu nawet o powierzchni jednego metra kwadratowego gleby! Gdy nadejdą gorsze czasy, to znaczy gdy gleba wyschnie lub nadejdzie przymrozek, Aporrectodea calignosa przerywa swą aktywność, opróżnia jelito, zwija się w kulkę w podziemnej jamie i wpada w stan spoczynku (bezruch).
Na Aporrectodeę calignosę obróbka roli ma mniejszy wpływ niż na Lumbricus terrestris i występuje ona również tylko w lekkich glebach piaszczystych, o ile znajduje się tam wystarczające ukorzenienie. Gatunek ten jest podobnie jak rosówka wrażliwy na kwaśną glebę.
Celem rozmnażania dżdżownice składają kokony z jajami. Są to kuleczki o kształcie cytryny, trochę mniejsze niż ziarno pszenicy, których skórka podobna do pergaminu tworzy skuteczną ochronę przed parowaniem, a wewnątrz wyłożona są substancją podobną do żółtka. W kokonie znajduje się od jednego do wielu jaj. Embrion dżdżownicy żywi się żółtkiem i wykluwa z kokona po wielomiesięcznym okresie rozwoju. Kokony jaj są składane do gleby na skraju korytarzy i są najskuteczniejszym stadium przetrwania, z którego populacja dżdżownicy ziemnej może odbudować się po załamaniu.


2. Wkład dżdżownic ziemnych w żyzność gleby
Dżdżownice przyczyniają się w różnorodny sposób do żyzności gleby. Wspomagają wietrzenie gleby, stabilizują jej strukturę, sprzyjają infiltracji opadów, mieszają pozostałości po żniwach do gleby i przyspieszają jej mineralizację. W miejscu o glebach lessowych w Bawarii zmierzono, że populacja dżdżownic wmieszała w ziemię na terenie pofrezowanym około 60 dt słomy na ha od młócenia do wysiewu kukurydzy (Bauchhenß 2005). Wtłaczanie resztek roślinnych przyczynia się także do higieny gleby. Grzyby szkodniki takie tak Monilia w uprawie owoców i fuzarium w uprawie zbóż są redukowane przez Lumbricus terrestris (Kernel i Niklas 1980, Oldenburg et al. 2008). W próbach mikrokosmicznych stwierdzono nawet antagonistyczne działanie Lumbricus terrestris na nicienia buraczanego Heterodera schachtii (Bell 1997).

Typ formy życia
Wygląd
Tryb życia
Powierzchniowe: mieszkańcy ściółki
np. Lumbricus castaneus, Lumbricus rubellus, Dendrobaena octaedra
Przeważnie małe do średnie, ciemno zabarwione robaki
W mulczu lub sianie na podłożu. Odżywianie gnijącymi resztkami roślin.
Gatunki żyjące krótko o małej aktywności w kopaniu
Glebowe: mieszkańcy podłoża mineralnego
(kopiące poziomo)
np. Aporrectodea calignosa, Aporrectodea resea, Allolobophora chlorotica, Octolasion cyaneum, Octolasion lacteum
Przeważnie średnie szare robaki, zabarwione na kolor brązowy do różowego. Zawartość ciała mniej lub bardziej prześwitująca.
W podłożu mineralnym, przede wszystkim w pobliżu korzeni roślin. Odżywianie substancją organiczną, która jest wchłaniana wraz z ziemią. Wysoka aktywność w kopaniu. Korytarze nietrwałe, zapełniane wydalaną ziemią.
Głęboko kopiące
np. Lumbricus terrestris, Aporrectodea longa
Duże robaki z silną pigmentacją przedniej strony ciała i jaśniejszą tylną stroną. Koniec ogona szpatułkowaty.
Mieszkają w glebie. Odżywianie resztki roślin na powierzchni gleby. Trwałe korytarze, sięgające głębokości 3 metrów. Ściany korytarzy wzbogacone próchnicą i ściśnięte. Gatunki długożyjące.
Robaki kompostowe
np. Eisenia fetida, Eisenia veneta
Małe do średnie, czerwone robaki. Jasne granice segmentów u pasiastego zwierzęcia.
Występujące masowo w kompostownikach i materiale intensywnie gnijącym. Wysoki wskaźnik rozmnażania. Nie występują w zwykłej glebie.

Tab. 1. Typy form życia dżdżownic ziemnych z najczęstszymi gatunkami

Dżdżownica ziemna
Lumbricus terrestris Linneusz 1758

Głęboko kopiący typ formy życia

  • Wielkość ciała: do 30 cm długości, średnica do 9 mm,
  • Czas rozwoju:
    • ok. 90 dni dojrzewania kokona z jajami,
    • ok. 230 dni rozwoju młodego osobnika do dojrzałości płciowej
  • Liczba potomków: ok. 7 do 10 rocznie
  • Wiek: 6 do 8 lat; w naturze często wcześniejsza śmierć – drapieżniki
    lub warunki atmosferyczne
     

Typy form życia dżdżownic uzupełniają się w ich skutkach ekologicznych. Powierzchniowe i głęboko kopiące dżdżownice wykonują rozkład pierwszego rzędu. Udostępniają one resztki pożniwne dla mikroorganizmów. Głęboko kopiące dżdżownice maja tu szczególne znaczenie, ponieważ transportują substancję organiczną z powierzchni gleby w głąb niej. Glebowe dżdżownice same nie potrafią bezpośrednio wykorzystać resztek roślin, ale dbają o zmieszanie substancji organicznej w glebie i przyczyniają się do mineralizacji azotu i fosforu.
Podobną współpracę głęboko kopiących i glebowych dżdżownic można zaobserwować w ich wpływie na gospodarkę wodną w glebie. Duże prostopadłe pory u dżdżownic głęboko kopiących powodują szybką infiltrację i szybki pionowy odpływ wody w glebie. Pionowy system korytarzy dżdżownic glebowych o mniej zagęszczonych ścianach dba o dobry rozdział infiltrowanej wody w obszarze korzeniowym.
 

 


Klimat
Temperatura
Opad
Klimatyczny bilans wody
Przebieg pogody
 
Gleba (jakość środowiska życia)

Fizyczne: tekstura, trwałość, stabilność struktury
(obróbka gleby)

Chemiczne: pH,
zaopatrzenie w O2,
toksyczne chemikalia

 
Zaopatrzenie w pożywienie
Naziemne odpadki
Obrót korzeniowy
Wyrostki korzeniowe
Nawożenie organiczne,
mulczowanie
 
Częstość występowania dżdżownic
 
Właściwości biologiczne
Wskaźnik rozmnażania
specyficzny dla gatunku
Tolerancja na stres (susza,
mróz)
Zdolność do
rozprzestrzeniania
 
Przeciwnicy ekologiczni
Drapieżniki
Pasożyty
Konkurenci

Rys. 1. Czynniki wpływające na częstość występowania dżdżownic.

3. Co należy robić, by wspomagać dżdżownice

Czynniki wpływu i naturalne wahania populacji
Na częstość wstępowania dżdżownic w danym miejscu ma wpływ wiele czynników. Szczególnie ważne są tu czynniki klimatyczne. Okresy suszy czy nagłe silne przymrozki mogą zdziesiątkować populację dżdżownic do poniżej jednej dziesiątej wyjściowej liczby. Silne wahania są także reakcją na różne zaopatrzenie w pożywienie – np. zmniejszenie populacji przy uprawie roślin okopowych, odnowienie populacji przy uprawie roślin pastewnych. Właściwości gleby mają przede wszystkim wpływ na korzystność lub niekorzystność środowiska. Widzimy tu, ile energii dżdżownice muszą włożyć w „samo przeżycie” a ile pozostaje na rozmnażanie. Opisane właściwości biologiczne mają wpływ na to, jak bardzo dany gatunek dżdżownic jest dotknięty wahaniami warunków życia i jak szybko może w dobrym okresie odnowić swą populację. Ekologiczni przeciwnicy wydają się działać raczej stabilizująco na populację dżdżownic.
Tylko na niektóre czynniki wymienione można mieć wpływ poprzez obróbkę gleby, mianowicie na zaopatrzenie w pożywienie (poprzez nawozy organiczne, rodzaj owoców i reszki pożniwne), na wartość pH i odleżenie roli.
Przy dobrym zaopatrzeniu w pożywienie, odleżeniu roli i korzystnych warunkach pogodowych można liczyć na odnowienie załamanej populacji dżdżownic z rezerwy zabezpieczonej w kokonach z jajami w ciągu 1,5 do 3 lat. Gleby pozbawione całkowicie dżdżownic (np. poldery w Holandii) są zasiedlane powoli, z prędkością między 5 a 10 m rocznie.

Dżdżownica zwyczajna
Aporrectodea caliginosa (Savigny 1826)
Synonimy: Allobophora caliginosa, Nicodrilus caliginosus

Glebowy typ formy życia

  • Wielkość ciała: do 17 cm długości, średnica do 5 mm,
  • Czas rozwoju:
    • ok. 65 dni dojrzewania kokona z jajami,
    • ok. 150 dni rozwoju młodego osobnika do dojrzałości płciowej
  • Liczba potomków: ok. 30 rocznie
  • Wiek: 2 do 3 lata.
     

Odleżenie roli
Liczne badania (np. Mauler-Troxler et al. 2006) wykazały, że zredukowana obróbka gleby działa korzystnie na zasiedlanie przez dżdżownice i to tym bardziej, im mniejsza jest głębokość i intensywność obróbki. Im częściej i głębiej ingeruje się w strukturę gleby, tym więcej podziemne robaki są zmuszone inwestować w odtworzenie swych korytarzy mieszkalnych. Tym samym bilans energetyczny ich populacji pogarsza się.
Porównując dwa pola – jedno z konwencjonalnym siewem bezpośrednim, drugie o biologiczno-dynamicznej obróbce pługiem – biolog z Tybingi Suska Weller stwierdziła, że wyrośnięte dżdżownice nie tylko występowały rzadziej w glebie obrobionej pługiem, ale również miały znacznie mniej segmentów. Wskazuje to na fakt, że bezpośrednie kaleczenie zwierząt podczas obróbki roli również może mieć znaczenie. W każdym razie występowaniu głęboko kopiących dżdżownic sprzyja najbardziej odleżenie roli i jej zmniejszona obróbka.

Mulczowanie
Zaopatrzenie głęboko kopiących (i powierzchniowych) dżdżownic w reszki roślin na powierzchni gleby jest najważniejszym czynnikiem wspomagającym populację. Dobre mulczowanie może częściowo rekompensować stres wynikający z obróbki roli. Zakopane w ziemi resztki roślin są niedostępne dla dżdżownic i są rzadko otwierane nawet przez gatunki glebowe. Mulczowanie roślinnością w zimie ma korzystny wpływ na dżdżownice. Czas aktywności dżdżownic trwa do późnego grudnia.

Międzyplon
Międzyplon wspomaga glebowe dżdżownice dzięki systemom korzeniowym w glebie, a dżdżownice głęboko kopiące dzięki elementom naziemnym. Rośliny bobowate i mieszanka koniczyny z trawami – szczególnie wieloletnie – prowadzą do silnego wzrostu populacji dżdżownic. Ale także rośliny krzyżowe i phacelia jako zimowe magazyny azotu mają korzystne działanie na dżdżownice.

4. Wnioski
Dla wspomagania dżdżownic najkorzystniejsze są trzy czynniki: odleżenie roli – mulczowanie – międzyplon. Z powodu kluczowego miejsca występowania między powierzchnią gleby a warstwą podorną wspomaganie dżdżownic głęboko kopiących ma szczególne znaczenie.

Pobierz artykuł w PDF ⇒ klinkij tu...

Dodaj komentarz

Imię
Komentarz
maksymalnie 400 znaków / pozostało:
Kod z obrazka:
UWAGA: rolnictwo-utu.pl zastrzega sobie możliwość ingerencji lub niedopuszczenie do publikacji komentarzy, które nie odnoszą się do tematyki strony, naruszają normy prawne, obyczajowe lub są niezgodne z zasadami współżycia społecznego, zawierające wulgaryzmy, promujące własne np. strony, produkty itp.

Pokaż/ukryj komentarze